Układ urbanistyczny Oświęcimia z przełomu XIV i XV wieku od dwudziestu lat jest wpisany do rejestru zabytków. Należy do niego „zespół zabudowy starego miasta z przełomu XIX i XX wieku z głównymi dominantami: zamek, kościół i klasztor”.Rozwój urbanistyczny Oświęcimia przebiegał w wielu fazach. W pierwszej z nich - fazie przedlokacyjnej, rozpoczynającej się umownie w XII wieku, kasztelania oświęcimska obejmowała obszar po obu stronach Wisły, z ziemią żywiecką włącznie, na wschodzie sięgając rzeki Skawy. Na wzgórzu zamkowym funkcjonował wtedy, otoczony obronnym wałem ziemnym, gród z przylegającym do niego od strony północnej podgrodziem. Wyznaczony był też plac targowy. Plac ten dał początek osadzie targowej, która obejmowała wschodnią część późniejszego miasta.
Osada ta miała kształt wydłużonej owalnicy z wrzecionowatym placem wewnętrznym - jest to rejon dzisiejszego Małego Rynku i ul. Piastowskiej. Po obu stronach placu znajdowały się działki w wachlarzowatym układzie, którego ślady przetrwały do dziś w rozplanowaniu zabudowy przy ul. Piastowskiej i po wschodniej stronie Małego Rynku. W tym czasie kościół funkcjonował na terenie osady lub obok niej. Być może usytuowany był w rejonie dzisiejszego kościoła Wniebowzięcia NMP, ale nie jest wykluczone, że pierwszym kościołem osady był, nieistniejący już, kościół św. Mikołaja w rejonie dzisiejszej ul. Mikołajskiej. Osada prawdopodobnie nie była otoczona obwodem obronnym. Koniec tej fazy rozwoju miasta wyznacza najazd Tatarów w 1241 roku, który był kataklizmem dla grodu i osady. Po odbudowie całkowicie zmienił się układ przestrzenny Oświęcimia. W drugiej połowie XIII wieku nastąpiła lokacja miasta. Niestety nie jest znana dokładna data, a sam akt lokacji nie został zachowany. Za końcowy etap średniowiecznej urbanizacji m żna przyjąć otoczenie miasta obwodem obronnym w pierwszej połowie XIV wieku. W XIV wieku został wytyczony główny plac targowy. Pierzeje kwadratowego rynku wyznaczały bloki zabudowy o głębokości jednego sznura flamandzkiego. Przy narożniku południowo-wschodnim funkcjonował plac dawnej owalnicy jako rynek pomocniczy. Ustalenie lokalizacji budynków użyteczności miejskiej nie jest dziś możliwe. Jatki znajdowały się zapewne w obrębie rynku, a składy soli i ołowiu w północnej części miasta. Teren lokowanego miasta sięgał w części południowej do wybudowanego na początku XIV wieku klasztoru dominikanów, którzy jako zakon żebraczy umieszczani byli zazwyczaj obok miasta a nie na jego terenie. Otoczenie miasta obwodem obronnym nastąpiło prawdopodobnie w czasie, kiedy Oświęcim był już stolicą samodzielnego księstwa. Kościół św. Mikołaja znalazł się poza tym obwodem, być może przyjmując wtedy funkcję kościoła szpitalnego. Obwarowania o konstrukcji drewniano- ziemnej miały tylko dwie bramy na osi północ-południe, w rejonie dzisiejszych skrzyżowań ulic Górnickiego z ul. Klucznikowską oraz ul. Jagiełły z ul. Zaborską. Zabudowa miasta była w tym czasie prawdopodobnie drewniana.Istotny wpływ na dalszy rozwój miasta miał ciągły napływ ludności. W 1457 roku, po sprzedaży księstwa królowi polskiemu, na terenie Oświęcimia masowo zaczęli się osiedlać Żydzi. W miastach królewskich nie obowiązywało prawo „de non tolerandis Judeis”, a od tego czasu Oświęcim był miastem królewskim. W 1563 roku wprowadzono zakaz nabywania przez nich domów przy rynku, co spowodowało wyodrębnienie się dzielnic żydowskich w rejonie obecnej ul. Berka Joselewicza i na przedmieściach, poza murami miejskimi. W XVI wieku rozszerzono sieć dróg, przeprowadzono naprawę i modernizację murów miejskich, odbudowano zniszczony w pożarze w 1503 roku zamek z murami obronnymi, kościół parafialny i kościół dominikański. Pradwopodobnie w tym czasie powstała trzecia brama miejska w okolicy dzisiejszego skrzyżowania ul. Dąbrowskiego i ul. Sienkiewicza. Na rynku wzniesiono ratusz istniejący do XIX wieku.W XVII wieku nastąpiła stopniowa degradacja Oświęcimia. Zniszczenia dokonane przez Szwedów w 1656 roku spowodowały, trwający blisko dwieście lat, upadek miasta. Pod koniec XVII wieku, zapewne w ramach odbudowy, przeniesiono wjazd na wzgórze zamkowe z północnej strony na obecną, południową, jednak zamek, mający własny obwód obronny, nadal nie był związany z fortyfikacjami miasta. W 1772 roku, na mocy traktatu rozbiorowego, Austria zajęła m.in. ziemię oświęcimską. Zostały wtedy wprowadzone zmiany granic miasta, które przetrwały aż do 1939 roku. Uregulowano wszystkie drogi wylotowe z miasta, zlikwidowano cmentarz przy kościele parafialnym, lokalizując nowy poza murami miejskimi. Zniesiono klasztor dominikanów. W XIX wieku zabudowa murowana stanowiła zaledwie połowę wszystkich budynków w Oświęcimiu. Panowała stagnacja gospodarcza, popadały w ruinę najcenniejsze obiekty historyczne w mieście - zamek i opuszczony klasztor podominikański. W 1863 roku pożar strawił prawie 2/3 miasta - w tym ratusz, dwie synagogi i wieżę kościelną. Odbudowane po niszczącym żywiole centrum miasta było już w większości murowane. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku, dzięki rozwojowi kolei żelaznej i utworzeniu w Oświęcimiu węzła kolejowego łączącego Kraków, Wiedeń i Katowice, zaczął się na tym terenie rozwijać przemysł i handel. To z kolei przyczyniło się do wzrostu liczby ludności i rozbudowy przedmieść na przełomie XIX i XX wieku. Coraz większego znaczenia nabierała droga od stacji kolejowej do centrum miasta. W 1912 roku rozpoczęto budowę dróg dojazdowych do planowanego nowego mostu na Sole, który miał być usytuowany po stronie południowej zamku. Most ten oddano do użytku w 1924 roku - jest to obecny Most Piastowski.Na przełomie XIX i XX wieku największy wpływ na rozwój przestrzenny miasta miało przybycie do Oświęcimia Księży Salezjanów i Zgromadzenia Sióstr Serafitek. Nowowybudowany klasztor i szkoła salezjańska, a także odbudowany gotycki

kościół podominikański stały się, obok zamku i wieży kościoła Wniebowzięcia NMP, dominantą w panoramie miasta. Z kolei kościół i klasztor Sióstr Serafitek zamknął wschodnią pierzeję Nowego Rynku, czyli obecnego Placu Kościuszki.Po 1917 roku wybudowano na Zasolu osadę barakową nazywaną Nowym Miastem lub Oświęcim III. W centrum miasta zabudowa rozwijała się w kierunku wschodnim - wzdłuż ul. Dąbrowskiego.Okres II wojny światowej to głównie rozbudowa terenów Zakładów Chemicznych IG Farben oraz tak zwanej „strefy wpływów obozu koncentracyjnego”, ale także przebudowa historycznego centrum miasta, przeprowadzona przez Niemców tylko częściowo. Po 1945 roku r zwój osiedli bloków wokół historycznego miasta w największym stopniu przyczynił się do zmiany struktury przestrzennej a funkcję centrum handlowego i kulturalnego przejęło Osiedle Chemików. W ostatnich latach podejmowane są próby przywrócenia Staremu Miastu, choć częściowo, jego dawnego znaczenia i wyglądu.

Źródło: www.web.um.oswiecim.pl